بر خلاف نوع پیشین هرس ریشه، به دلیل اینكه گیاه را تحریك به تولید ریشه های فرعی جدید و بیشتری می كند، اثر تقویت كننده داشته، رشد نهال تسریع می یابد.
روشهای هرس كردن:
- هرس مكانیكی
- هرس شیمیایی
هرس مكانیكی
هرس مكانیكی معمولاً در باغهایی به كار گرفته می شود كه درختانشان روی ردیف هایی منظم با فواصلی كمتر از معمول كشت شده اند و به این دلیل می توان آنها را بدون شاخه گزینی با پرداختن بر تك تك شاخه ها و بر اساس شكل و یا اندازه خاصی هرس كرد. بطور معمول در هرس مكانیكی از نوع تیغه های متحرك شبیه قسمت درو كننده كمباین های برداشت غلات و یا ماشین های برداشت یونجه، استفاده می شود این نوع اره ها به ویژه برای درختانی مانند هلو و مركبات كه در كشورهای خارجی هر ساله هرس شدید می شوند و باغهایی كه درختانشان به شكل های پهن داربستی كشت و تربیت شده اند قابل استفاده اند.
نوع اره موتوری كوچك نیز وجود دارد كه معمولاً در جنگلداری و گهگاه در باغها برای قطع تك شاخه های ضخیم مورد استفاده قرار می گیرد و دیگری كه در باغها برای هرس مورد استفاده دارد نوعی قیچی باغبانی است كه بر سر لوله نسبتاً بلندی نصب شده و برای قطع شاخه های كلفت كه در ارتفاعات بالای درخت و دور از دسترس قرار دارند بكار می رود.
هرس شیمیایی
دانش شیمی روز به روز اهمیت و كاربرد بیشتری در باغبانی پیدا می كند و بسیاری از عملیات داشت و برداشت از جمله هرس كه سابقاً تنها با صرف وقت و هزینه زیاد به وسیله كارگران ماهر قابل انجام بود امروزه به راحتی و سرعت زیاد توسط مواد شیمیایی هورمومی و غیر هومورنی انجام می گردد.
مواد شیمیایی مورد استفاده در هرس و تربیت را می توان به سه گروه مشخص تقسیم كرد. گروه اول شامل موادی مانند بوترالین، مشتقات پیچیده اسید استیك و مشتقات اسید های چرب 12- 6 كربنی می باشد كه كلاً مواد شاخه زا نامیده می شوند و با خشك كردن جوانه انتهایی گیاه جوان مشابه هرس سربرداری عمل می كنند و نهال را در همان سال پیوند وادار به تولید شاخه های فرعی می سازد.
زمان پاشیدن این مواد اواخر بهار است و بدینوسیله میتوان یك سال در وقت صرف جویی كرد. درختان تیمار شده با این مواد معمولاً سریعتر رشد كرده و زودتر به بار می نشینند. تجربه نشان داده است كه در جوانه های انتهایی نهال های جوان كه رشد تركه ای دارند نسبت به نهال های دارای رشد منشعب مواد شبه اكسین بیشتری وجود دارد. بنا به آزمایش مواد شاخه زا در حقیقت با كم كردن مقدار اكسین اثر چیرگی انتهایی را خنثی و پدیدار شدن شاخه های فرعی را آسان می كند تنظیم كننده هایی از گروه سایتوكنین و اتفن نیز در بعضی موارد به ویژه در گیاهان علفی اثر مشابه مواد شاخه زا دارند و می توان از این نظر آنها را جز این گروه محسوب داشت.
گروه دوم مواد شیمیایی مورد مصرف در هرس شامل مواد بازدارنده ای مانند آلار و مالیک هایدروزاید و نیز از تنظیم كننده های اكسینی، اسید نفتالین استیك است.
پژوهشها نشان داده اند كه آلار و مالیک هایدروزاید به نحو بسیار مؤثری از رشد كلیه قسمتهای شاخساره درخت جلوگیری می كنند. بطوری كه در بعضی موارد مصرف آنها در یكسال نیاز به هرس را در سال بعد منتفی می سازد و یا بسیار كم می كند. اسید نفتالین استیك، علاوه بر سایر ویژگیها درصورتی كه پس از هرسهای شدید مكانیكی برروی محل زخم و نیز پوست شاخه های كلفت و تنه مالیده و یا پاشیده شود از رشد نركها كه معمولاً در این موارد به تعداد زیاد تولید می شوند جلوگیری می كند.در این مورد الكلهای زنجیره ای بلند نیز بسیار موثرند
از اكسینها، اسید ایندول بوتیریك نیز با موفقیت برای جلوگیری از رشد پاجوشها در سیب به كار رفته است و بنابراین می توان آن را جزء همین گروه محسوب كرد. گروه سوم مواد شیمیایی كه در هرس كاربرد دارند بیشتر انواع اكسینها هستند كه در تنظیم مقدار گل و میوه از راه تنك سازی و نیز جلوگیری از ریزش بی موقع مؤثرند.
تربیت درختان و درختچه ها
بطور کلی، تربیت عبارت است از دادن شکلی خاص به گیاه و مناسب ساختن آن برای منظورهای معین از جمله این منظور می توان باز کردن میانه تاج برای ورود نور بیشتر، تنظیم ارتفاع و پراکندگی افقی درخت، تقویت شاخه های اصلی و بالا بردن قدرت تحمل آنها نسبت به فشار ناشی از وزن میوه و برف و یخ زمستانه، بالا بردن پایداری در برابر باد، دادن شکل ویژه به گیاه جهت حاشیه سازی، شکل سازی، آلاچیق سازی و ... را نام برد.
چهارگروه اصلی انواع تربیت:
شکل های گرد یا آزاد
شکل های پهن داربستی
شکل های ویژه
شکل های تزئینی
شکل های گرد یا آزاد :
اصلی هرمی (پیشاهنگ مرکزی)
شلجمی ( پیشاهنگی متغیر)
جامی (مرکزباز، بدون شاخه پیشاهنگ)
شکل شلجمی
بیشتر در میوه کاری و برای محدود کردن ارتفاع درخت و گسترده نمودن تاج آن در درختانی مانند گلابی، برخی از انواع سیب، زردآلو، آلو، بادام، گردو، خرمالو، پسته و... بکار می رود
شکلهای پهن داربستی
در شکلهای پهن درختان طوری تربیت می شوند که دو بعد بیشتر نداشته باشند یعنی بجای اشغال حجم معینی از فضا با سطح مقطع دایره ای تقریباً تنها یک سطح عمود بر زمین را اشغال کنند.
شكل های پهن شامل چهار نوع اصلی تك شاخه ای، چنگال، افقی و پنجه ای می باشند كه هر كدام به نوبه خود دارای مشتقاتی هستند.
الف – شكل های پهن تك شاخه ای
ب – شكل های پهن چنگالی
پ - شكل های پهن افقی(دیواری)
ت - شكل های پهن پنجه ای
شكل های ویژه
در میوه كاری علاوه بر شكل های گرد و داربستی برای تربیت درختان شكل های ویژه دیگری نیز ابداع گشته كه نظر به اهمیتی كه از نظر تولید محصول زیاد دارند دو نوع از آنها مختصراً در اینجا مورد بحث قرار خواهند گرفت.
الف – شكل بوته تركه ای
ب – شكل داربستی جناغی
هرس درختان میوه
هرس گیلاس
به طور كلی گیلاس را به انواع و اشكال مختلف با تاج گرد، هرمی، گرد پاكوتاه تربیت می كنند. در مناطقی كه قسمت اعظم از سال ابری و مقدار نور خورشید كافی نیست از روشهای اسپلیر- باد بزنی استفاده می شود.
روش بادبزنی
در روش بادبزنی در اوایل اسفندماه تا اوایل فروردین نهال گیلاس را در زمین مرغوب و حاصلخیز و در ارتفاع 40 سانتیمتری در محلی كه دو جوانه رو به خارج وجود دارد هرس می كنند و در خرداد بعد از رشد جوانه ها آنها را با زاویه 45 درجه روی با بامبوهایی كه قبلاً نصب شده، هدایت می نمایند و براندی های اضافه را كاملاً قطع نموده و اوایل شهریورماه شاخه های اصلی را با بامبوهای موجود مهار كرده تا از جابجایی آن بوسیله باد جلوگیری شود .
در اوایل اسفند ماه تا فروردین سال بعد در محل مناسبی كه جوانه رو به بالا وجود دارد شاخه های اصلی را در محل 30 سانتیمتری قطع می كنند.
در اواخر تیرماه تا اواخر مرداد شاخه های قوی را روی بامبوهایی كه به تعداد 4 تا 5 عدد در هر طرف وجود دارد هدایت نموده و آنها را با حائل های بامبو متصل می كنند به طوری كه داربست درخت، شكل بادبزن در آید در این موقع چند شاخه فرعی را كه جهت رشد آنها به داخل تاج درخت است با باقی گذاردن سه برگ هرس می نمایند.
