پیشگفتار

بخشي از فرمايشات امام خميني (ره) در خصوص  طب سنتي: اميدوارم همه آقايان کمک کنند تا فرهنگ‌مان و فرهنگ اسلامي‌مان، فرهنگي که شيخ‌الرئيس را درست کرده است را بازيابيم.

بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري در زمينه گياهان دارويي و طب سنتي: ما که ابن سينا را داشتيم که هنوز که هنوز است کتابش يک مرجع درس و فهم پزشکي در دانشگاه‌هاي دنيا است يا رازي را داشتيم يا ديگراني از اين قبيل را، بايستي امروز به خودکفايي علمي کشور اميد ببنديم.

طب سنتي که يادگار گذشتگان ما مي‌باشد، پس از ظهور اسلام به تکامل رسيد و بزرگاني چون رازي و فارابي و بوعلي سينا محصول حوزه‌هاي علميه آن زمان بوده‌اند که هنوز به‌عنوان افتخار کشور ايران در دنيا مطرح هستند.

مصوبه سند ملي گياهان دارويي و طب سنتي در جلسه 735 مورخ 25/2/92 شوراي عالي انقلاب فرهنگي و براساس پيشنهاد مورخ 10/2/92 شوراي ستاد راهبردي اجراي نقشه جامعه علمي کشور به تصويب رسيده است.

ادامه مطلب: پیشگفتار

مقدمه

گل‌ها و گياهان، خاموش‌ترين موجودات و در عين حال گوياترين مظهر قدرت و عظمت آفرينش هستند. هر برگي از اين موجودات زيبا، كتاب بزرگي در وصف توحيد است. گل‌ها و گياهان نه تنها با الوان و اشكال بديع و بي‌بديل خود سفره‌ طبيعت را زينت مي‌بخشند، بلكه آن را چنان سرشاري از نيروي حياتي مي‌سازند كه هيچ بساطي را ياراي رقابت با آن نيست. با آن كه امروزه درمان بيماري‌ها بيشتر از طريق مصرف داروهايي صورت مي‌گيرد كه منشأ صنعتي دارند و اختصاصاً در ‌آزمايشگاه‌ها تهيه مي‌شوند ولي مصرف بعضي از آنها زيان‌هايي به بدن مي‌رساند و عوارض جانبي بسياري از آنها ثابت‌ شده‌ است. در اوايل قرن حاضر پيشرفت علم شيمي و كشف سيستم‌هاي پيچيده سنتز ارگانيك منجر به توسعه صنعت داروسازي و جايگزيني شيمي درماني شد. بدين طريق پزشكي مدرن توانست بسياري از بيماري‌هاي غيرقابل علاج و غالباً مرگ‌آور را درمان كند.

ادامه مطلب: مقدمه

تاريخچه استفاده از گياهان دارويي در جهان

ارسطو (330 ق.م) اولين كسي است كه آثار و مطالبي مكتوب مربوط به شناخت گياهان دارد. البته قبل از او در آثار كهن مصر حدد (26 قرن ق.م) در پاپيروس‌ها و ابرها مطالبي از گياهان با شرح خاصي از موارد استفاده از آنها باقي مانده است. ولي ارسطو نخستين دانشمندي است، كه از رشد و نمو گياهان، ماده‌سازي و از تفاوت آنها و چگونگي استفاده از مواد خاك (سياه خاك) مطالبي نوشته است. نوشته او بدون هيچ مبناي علمي تا چندين قرن بعد از او مورد قبول همه بود و حتي تدريس مي‌شد.

تئوفراست يا تئوفراستوس شاگرد ارسطو كه در سال‌هاي 370-258 قبل از ميلاد طبيب بود و بعدها به او پدر گياه‌شناسي گفته‌اند، علاوه‌بر آنكه، پيرو فلسفه استاد خود ارسطو بود، تحت تأثير نظريات پلاتو، استاد ارسطو قرار گرفت.

ادامه مطلب: تاريخچه استفاده از گياهان دارويي در جهان

پيشگامان و نامداران دانش شناخت گياهان دارويي در شرق

آغاز كاربرد وسيع گياهان دارويي و رونق و گسترش آن در كشورهاي شرقي به‌خصوص در دوره اسلامي به زماني كه شرق به كارها، نوشته‌ها و ترجمه‌هاي آثار بقراط، جالينوس و كتاب‌هاي ديوسكوريد و پلين كهن و ديگران دسترسي يافت، مربوط مي‌شود. زيرا كارها و آثار اين دانشمندان يوناني مستقيماً از طريق سوريه به شرق رسيد و در اوايل قرن سوم ميلادي در بيت‌الحكمه به عربي ترجمه شد. بيت‌الحكمه در سال 332 هجري مطابق با 847 ميلادي، به‌وسيله مأمون خليفه عباسي در بغداد تأسيس شده بود و به‌وسيله جانشينان وي به‌خصوص متوكل مورد حمايت و توجه بيشتر قرار گرفت. منابع ترجمه شده بيت‌الحكمه توسط پزشكان اين دوره و پزشكان ادوار بعدي، به‌صورت عملي مورد استفاده قرار گرفت و بسياري از اسامي يوناني گياهان دارويي، معروف شد.

ادامه مطلب: پيشگامان و نامداران دانش شناخت گياهان دارويي در شرق

رنسانس و آغاز تحول دانش شناخت گياهان دارويي در غرب جديد

بعد از آثار اين دانشمندان، كه در حقيقت دوران شكوفايي علم در شرق و عصر دوران فضاي انديشه باز اسلامي در مقابل فضاي بسته تفكر قرون وسطي غرب دارد. يكباره با پيدايش رنسانس و تحولات علمي در غرب، چنان جهشي در اروپا به‌وجود آمد كه حتي كليسا و كشيش ها به علم تجربي، به ويژه شناخت گياهان دارويي و به مطالعه و پژوهش خواص آنها پرداختند. اين گروه كه عمدتاً همان حشاشين (هرباليست) غرب بودند، براي درمان از گياهان دارويي جمع آوري كرده از طبيعت استفاده مي‌كردند و در بين همين هرباليست‌ها، دانشمندان و مححققان بزرگي برخاستند كه انتشار آثار آنان سبب اعتلاي علمي غرب يا اروپا شد. اين دوره، آغاز تجربه شناخت علمي گياهان همراه با توصيف دقيق و همچنين آغاز شرح نويسي علمي براي انتقال بهتر آگاهي‌ها و دانسته‌ها از گياهان بود و هر سال نيز اين آگاهي‌ها فزوني مي‌يافت.

ادامه مطلب: رنسانس و آغاز تحول دانش شناخت گياهان دارويي در غرب جديد

تاريخچه استفاده از گياهان ادويه‌اي و معطر

تاريخچه استفاده از ادويه، چاشني و ساير مواد معطر، يکي از بخش‌هاي جالب در تاريخ جهان است. مصرف چاشني‌ها به‌ويژه نمک به زمان‌هاي بسيار قديم باز مي‌گردد. حفاري‌هاي باستان‌شناسي نشان مي‌دهد که انسان ما قبل تاريخ، برگ برخي از گياهان را براي افزايش طعم غذاي نيم‌پخته خود مورد استفاده قرار مي‌داده‌اند. مصرف و توليد ادويه‌ها در تمدن‌هاي باستاني چين، هند، بابل، مصر، يونان و روم نقش مهمي بازي کرده است. در تورات در خصوص ادويه‌ها اشاره‌هايي شده است. يونانيان و روميان باستان با ادويه‌ها آشنا بوده و پول زيادي بابت خريد آنها مي‌پرداخته‌اند. کشورگشايي اسکندر مقدوني علاقه غربي‌ها به ادويه‌ها را افزايش داد. در سال 410 پيش از ميلاد، آلريک پادشاه ويزگور هنگامي که شهر روم را محاصره کرده بود در خواست غنيمت جنگي کرد، رومي‌ها نيز به او معادل 1500 کيلوگرم فلفل هديه کردند.

ادامه مطلب: تاريخچه استفاده از گياهان ادويه‌اي و معطر

تاريخچه گياهان دارويي در كشورهاي مختلف

مصر

در بين ملل جهان، مصريان قديم را بايد نخستين ملتي دانست كه از گياهان دارويي به‌طور غير قابل تصوري استفاده به‌عمل مي‌آوردند. در عصر همر كشور مصر، به‌عنوان منطقه‌اي غني از گياهان دارويي و سمي شهرت پيدا كرده بود. در اين كشور از روغن كرچك به مسهل، و از پوست انار جهت دفع كرم و همچنين از فرآورده‌هاي ديگر ترياك، ماندراگور، بنزوئن، استراكس، رزين‌ها و غيره استفاده درماني به‌عمل مي‌آمده است. در اوراق پاپيروس كه از مصريان قديم و از قرن 16 قبل از ميلاد مسيح باقي مانده، مطالبي درباره گياهان و خواص آنها يادداشت گرديده بود كه توجه خاص ملت قديم مصر را به خواص درماني گياهان نشان مي‌دهد. در تورات نيز به بعضي گياهان مفيد اشاره شده است. بايد اعتراف كرد كه قوم يهود در مورد استفاده از گياهان، سابقه كهني داشته است و چنين استنباط مي‌گردد كه فيتوتراپي ملت يهود با طبابت قديم ملت ايران و اعراب ارتباط داشته است.

ادامه مطلب: تاريخچه گياهان دارويي در كشورهاي مختلف

دوران ما قبل اسلام

نخستين پزشك آريايي به نام تريتا يا آترت نام داشت كه از ديدگاه زرتشت و اهورا مزدا شخصي بود پرهيزكار، دانا، كام كار، توانا كه براي نخستين بار، ناخوشي، تب و زخم نيزه را بازداشت. نام تريتا نه تنها در فرهنگ ايراني بلكه در هندوستان نيز به‌عنوان اولين پزشك آريايي معرفي شده است. تريتا به‌عنوان نخستين پزشك و جراح آريايي با گياهان و خواص آن‌ها آشنايي فراوان داشت. او براي درمان بيماري‌ها از عصاره‌هاي گياهاني كه خود استخراج مي‌كرد، استفاده مي‌نمود.

از ساير نامداران آريايي در اين عرصه مي‌توان جمشيد يايما، فريدون ياتئا و غيره را نام برد. يما و تراتااونا از نخستين كساني بودند كه در ايران باستان توانستند بيماران دچار مشكلات پوستي، استخواني و دنداني را از افراد سالم تشخيص دهند.

ادامه مطلب: دوران ما قبل اسلام

دوران اسلامي

پس از تحول عظيمي كه با آثار توسط بقراط پدر علم طب و شاگردش جالينوس طي سال‌هاي چهارصد و شصت تا دويست قبل از ميلاد مسيح رخ داد، روش‌هاي درماني بر اساس طب مزاجي جايگزين سحر و جادو و خرافات شد. برخي از دانشمندان و نويسندگان معتقدند كه اين تحول بزرگ در يونان باستان الهام گرفته از طب ايران باستان بوده است و مكتب طبي زرتشت خيلي زودتر از طب يوناني به‌وجود آمده بود. آن گونه كه جنگ‌هاي ميان ايرانيان و يونانيان منجر شد تا آثار طبي بقراط و ساير دانشمندان به‌دست ايرانيان بيفتد و اولين مدرسه به‌نام جندي شاپور تأسيس شود. پس از ورود سپاه اسلام به ايران، اين مدرسه به‌عنوان بزرگ‌ترين مركز تعليم پزشكي در سر تاسر ممالك اسلامي درآمد.

ادامه مطلب: دوران اسلامي

گياهان دارويي در ايران

در ايران که يکي از هفت کشور آسيايي است که بيشترين گياهان دارويي را دارد اين گرايش وجود داشته است و در سه دهه گذشته شاهد روند رو به رشد مردم در زمينه استفاده از اين داروهاي گياهي و احياي طب سنتي هستيم.

براساس آمار موجود در کشورمان نيز بيش از 130 نوع داروي گياهي وجود دارد و منشأ اصلي آن‌ها گياهان هستند.

جايگاه داروهاي گياهي از يک سال پيش در کشور با تحولات علمي- تخصصي نظام‌مندتر شده است. تشکيل ستاد گياهان دارويي و طب ايراني، تأسيس دانشکده طب سنتي، ايجاد درمانگاه‌ها و مراکز تحقيقاتي و آموزش تخصصي گروهي از پزشکان و داروسازان نمادي از تحول و نظامپ‌مندي نسبت به جايگاه طب سنتي ايران و درمان دارو گياهي است.

ادامه مطلب: گياهان دارويي در ايران