تولید و تهیه بذر سبزی و مسائل مربوط به آن

یکی از مهمترین عوامل در موفقیت‌آمیز بودن امر سبزیکاری، تهیه بذر خوب و مرغوب می‌باشد. نوع بذر یکی از مهمترین عواملی است که در کمیت و کیفیت محصول تاثیر فراوان دارد. مرغوبیت بذر را می‌توان از روی خواص درونی (خواص ژنتیکی)، خواص ظاهری (نتیجه تاثیرات محیطی) طی رشد بذر روی گیاه و تاثیرات محیطی بر روی بذر پس از بذرگیری تشخیص داد. خواص درونی بذر فقط پس از افشاندن بذر در مرحله رشد و نمو گیاه معلوم می‌شود. خواص ظاهری بذر را می‌توان با روش‌هایی آزمایشگاهی چون قوه و قدرت نامیه بذر، وزن هزار دانه، سن بذر و غیره تشخیص داد.

وی‍ژگی بذر سالم و مرغوب

• از نظر ژنتیکی و شرایط ظاهری بهترین باشند
• بذر باید قوه نامیه داشته باشد
• بذرها آلوده به بیماری نباشد
• عاری از آفت باشد
• درجه خلوص بذر بالا باشد
• بذر باید کاملاً رسیده باشد
• بذر باید کاملاً سالم باشد و مواد غذایی به قدر کافی در اطراف جنین خود ذخیره کرده باشد
• بذر در شرایط مناسب یعنی رطوبت و دمای کم نگه‌داری شده باشد
• رطوبت داخلی بذر در حد مطلوب باشد
• وزن هزار دانه بذر، که تعیین‌کننده درشتی و ریزی بذر، آندوسپرم کافی و دیگر عوامل تعیین‌کننده جوانه‌زدن بذر می‌باشد، با استانداردهای بین‌المللی مطاقبت داشته باشد.

دوره استراحت بذر می‌تواند حتی پس از آمادگی بذر برای جوانه‌زنی به علت تاثیرات محیطی نامناسب به‌وجود آید. این دوره برخلاف دوره استراحت اولیه به نام دوره استراحت ثانویه معروف است. مثلاً بذر کاهو و کرفس در گرمای زیاد جوانه‌زنی شان متوقف می‌شود. اکثر بذور را می‌توان در شرایط ^◦C۱۰ و رطوبت نسبی ۳۰% برای مدت طولانی نگه‌داری کرد.

قوه نامیه عبارت است از درصد بذرهایی که جوانه‌زده و سبز می‌شود. قدرت نامیه یا سرعت جوانه‌زنی را می‌توان با شمارش درصد بذرهای سبز شده در یک مدت زمان معین مثلاً ۱۰ تا ۱۵ روز تعیین کرد. قوه نامیه بذر بستگی به عوامل زیر دارد:

الف) وزن هزاردانه (درشتی یا ریزی بذر): اغلب مشاهده می‌شود که بذرهای ریز و ضعیف در مجموعه‌ای از بذر مشخص، دارای قوه نامیه کمتری است و بوته‌های ضعیف محصول کمتری تولید می‌کند. بنابراین درشتی بذر یکی از عوامل مرغوبیت بذر شناخته شده است و در آزمایشگاه با شمارش هزاردانه از بذر و وزن کردن آن درشتی بذر را مشخص می‌کنند.

ب) سن بذر: رابطه سن بذر با قوه نامیه به این صورت است که هرچند فاصله زمان برداشت تا افشاندن همان بذر بیشتر باشد، مسلماً قوه نامیه آن کمتر خواهد بود.

ج) خلوص بذر: بذر مرغوب باید تمییز و عاری از مواد خارجی باشد. معمولاً همراه با بذر مواد خارجی از قبیل: کاه، شن، بذر علف‌های هرز و بذر گونه‌های دیگر یافت می‌شود که این مقدار نباید بیش از حد استاندارد باشد.

د) خلوص ژنتیکی بذر: بسیاری از سبزی‌ها به‌راحتی با انواع نامرغوب و یا خودرو تلقیح می شوند و خاصیت و مرغوبیت خود را از دست می‌دهند.

ه) سلامت بذر: سالم و مقاوم بودن بذر یکی دیگر از مشخصات بذر مرغوب است و باید از بذرهای مقاوم و ضدعفونی شده برای افشاندن استفاده کرد. رنگ بذر و درصد رطوبت بذر و بو و درخشندگی بذر از عوامل دیگری هستند که می‌توان به کمک آنها بذر مرغوب را تشخیص داد.

جدول ۷ - وزن هزاردانه، تعداد بذر در هر گرم و حداقل درصد جوانه‌زدن بذور سبزی

نقل از : دانشور. ۱۳۸۵. چاپ چهارم

انبار‌کردن بذر

اصولاً بذرهایی دارای بیشترین قوه و قدرت نامیه‌اند که حتی‌الامکان دوره استراحت نداشته باشند. با افزایش سن بذر سرزندگی (vitality) آن نیز کاهش می‌یابد. یکی از نشانه‌های پیری بذر از دست دادن قوه و قدرت نامیه است که با طولانی شدن زمان جوانه‌زنی و سپس کاهش قوه نامیه همراه است. قابلیت انباری بستگی به نوع و مشخصات انباری بذر دارد و می‌تواند از چند هفته تا چند سال و حتی در بعضی اوقات نیز تا ۲۰۰ سال ادامه داشته باشد.