پایه­های مرکبات

تولید درختان مرکبات در طول صدها سال در کشورهای تولید کننده از نوع بذری بود. درختان بذری با داشتن دوره نونهالی طولانی، چندین سال فاقد میوه بوده و ضمن داشتن قدرت رشد عمومی زیاد، دارای خارهای زیادی نیز هستند. به همین دلیل ازدیاد بذری مرکبات، به عنوان روشی نامطلوب شناخته شده است. در این حالت، بازگشت سریع سرمایه­گذاری اولیه جهت احداث باغ امکان­پذیر نیست. از طرف دیگر بیشتر ارقام تجاری در حالت بذری به عوامل بیماری‌زای خاکی چون پوسیدگی ریشه و نماتدهای ریشه حساس هستند. در ازدیاد بذری صفات مادری نیز به طور کامل انتقال نیافته و تفرق صفات در نتاج پیش می­آید. چون پدیده جنین­زایی از بافت خورش در برخی گونه­ها و ارقام کم و یا به ندرت رخ می­دهد، امروزه در عموم باغ­های مناطق مرکبات­خیز جهان پیوند پیوندک یک رقم تجاری روی پایه مناسب آن رایج است.

مهمترین بحث در مورد مرکبات سرما و پایه است. انتخاب پایه مناسب در هر منطقه از نکات بسیار مهم و قابل توجه است. دستیابی به یک باغ مطلوب، متضمن انتخاب پایه­ای است که سیستم ریشه مناسبی را تشکیل دهد. علی­رغم مراقبت­های سالیانه باغ در جهت تامین مواد غذایی و آب، باز هم سیستم ریشه نقش مؤثری در جذب آب و مواد غذایی ایفا می­کند. هم­چنین در گیاه پیوند شده، وجود مشخصه­هایی چون توانایی ذخیره کربوهیدرات در برگ­ها، ساخت برخی هورمون­های رشد و مقاومت به امراض و عوامل نامساعد محیطی اهمیت بسیاری دارد. بیش از بیست مشخصه باغبانی تحت تأثیر پایه قرار دارد. این خصوصیات شامل قدرت رشد و اندازه درخت، عمق ریشه، مقاومت به یخبندان، میزان محصول، کیفیت درونی میوه، تاریخ بلوغ، عادت پذیری و تحمل شرایط خاک مثل شوری یا pH بالای خاک، آب اشباع، مقاومت به نماتدها و بیماری­های پوسیدگی ریشه و بلایت است.

بر حسب مهمترین محدودیت­ها و شرایط خاصی که درخت در یک منطقه با آن مواجه است، می­توان پایه مناسبی انتخاب کرد. بنابراین امکان دستیابی به پایه بی نقص وجود ندارد. برای مثال، نارنج در مناطقی مثل اسپانیا، برزیل، کالیفرنیا، آفریقای جنوبی که خطر بیماری ویروسی تریستزا وجود دارد نباید به عنوان پایه استفاده شود، زیرا خیلی سریع رقم پیوندی از بین خواهد رفت. یا آنکه پایه لایم و رافلمون که سبب گسترش شاخه­ها و اسکلت هوایی، پیوندک می­شود در مناطقی که به طور منظم، خطر سرما وجود دارد و یا رافلمون برای نقاطی که احتمال ابتلا به بلایت وجود دارد توصیه نمی­شود. ارقام تجاری و خوردنی مرکبات را در صورتی روی پایه­های پونسیروس تریفولیاتا، سیترنج­ها و سیتروملو پیوند می­کنند که pH خاک پایین باشد. شرایط محیطی منطقه و شرایط خاک از جمله مهم­ترین شرایط انتخاب پایه است. مثلاً پایه نارنج در خاک­های قلیایی و شور به طور گسترده­ای استفاده می­شود. رافلمون با مقاومت به خشکی بالا برای خاک­های شنی قابل استفاده است و یا پونسیروس مناسب برای خاک­های اسیدی و مناطق خنک­تر است. هم­چنین کاریزا سیترنج در مناطقی که نماتد حفار شایع است، قابل توصیه است.

برحسب رقم مورد استفاده و نحوه مصرف (تازه‌خوری یا تبدیلی)، پایه انتخابی تأثیر زیادی روی میوه می­گذارد. پایه­هایی مثل رافلمون، ولکامریانایانا، لیموشیرین فلسطینی و رانگ­پورلایم که پیوندک روی آنها قدرت رشد بالایی دارند محصول بالایی نیز تولید می­کنند، اما کیفیت میوه ضعیف بوده و مقدار TSS و اسید میوه پایین است. این میوه­ها بیشتر برای صنایع تبدیلی مناسب بوده و برای تازه خوری مصارف کمتری دارند. به‌طور معمول، پرتقال و گریپ­فروت روی پایه نارنج، ترویر و کاریزا سیترنج و سیتروملو در افزایش کیفیت میوه و مصرف تازه‌خوری و هم­چنین صنایع تبدیلی مطلوب است.

معرفی پایه­های مهم مرکبات

الف) رافلمون: رافلمون (Citrus jambhiri Lush) بومی شمال شرقی هند است. احتمالاً این گونه یک دورگ طبیعی است. زیرا در مقایسه با گونه­های دیگر لیمو درصد چندجنینی بالایی از خود نشان داده ودر بسیاری ازکشورها به عنوان پایه‏ای سازگار با لمون­ها، لایم­ها، کامکوات، تانجلوها و نارنگی دنسی، مورد استفاده قرار می‏گیرد. مهم­ترین انگیزی استفاده از این پایه توسط باغداران، عادت‌پذیری این گونه به خاک­های شنی با مواد غذایی ضعیف است. ازآنجاییکه هدایت ریشه‏ای این پایه در دماهای پایین نسبتاً بالاست، لذا نسبت به پایه‏هایی مانند کاریزوسیترنج ازحساسیت بالایی به سرما برخوردار است. از اشکالات مهم این گونه حساسیت به بیماری بلایت و سرمازدگی است.

حساسیت این پایه در مقابل بیماری پوسیدگی ریشه و طوقه، نماتد مرکبات، بلایت و سرما زیاد بوده ولی در برابر زایلوپوروسیس، اگزوکورتیس و تریستزا تا حدودی مقاوم است. یکی از امتیازات پایه رافلمون آن است که میوه ارقام تجارتی روی آن بزرگ بوده و برای ارقام پرتقال و گریپ فروت بیشتر توصیه می­شود. این پایه برای کشت در اراضی مرطوب و با زهکش ضعیف مناسب نیست زیرا به پوسیدگی طوقهحساسیت زیادی دارد.

رافلمون یکی از پایه­های خوب برای مناطق گرم با خاک شنی عمیق بوده و درختان بر روی این پایه سریع‌الرشد بوده و دارای طول عمر زیاد و پربار هستند. هر چند قدرت رشد بالا، از کیفیت میوه کاسته و TSS و TA را پایین نگاه می­دارد. پایه رافلمون دارای سیستم ریشه انبوه و نسبت به خشکی، نمک و بر خاک مقاومت نشان می­دهد.

ب) لیموی ولکامریانا: لیموی ولکامریانا یا Citrus volkameriana Ten &Pasq تولید درختانی بزرگ، پررشد، با محصول خیلی بالا و کیفیت پایین می­کند. ارقام پیوندی روی پایه ولکامریانا نسبت به سایر لیموها، مقاوم تر به سرما بوده و حساس به تریستزا و زایلوپوروسیس نیستند. این پایه حساس به نماتد مرکبات و بلایت است. پایه ولکامریانا با اینکه نسبت به فیتوفترا (گونه پارازیتیکا) مقاومت نشان می­دهد، در برابر گونه سیتروفتورا حساس است. استفاده از این پایه جهت رفع مشکل کلروز ناشی از کمبود آهن، روی و منگنز در خاک­های آهکی جنوب توصیه شده است.

ج) ماکروفیلا (آلیمو (Alemow)): گونه ماکروفیلا دورگ بین Citrus grandis × Citrus celebicaبوده و بومی فیلیپین است. این گونه به نام Citrus macrophyllaWester نامگذاری شده و از لحاظ ظاهری خیلی شبیه به لیموها و لایم است. ارقام پیوندی روی آن درختانی بزرگ، پررشد و پرمحصول، لیکن با کیفیت پایین تولید می­کنند. گونه ماکروفیلا ضمن آنکه عناصر بر، کلر، و کلسیم خاک را به خوبی تحمل می­کند در برابر فیتوفترا مقاوم است اما در برابر تریستزا و زایلوپوروسیس مقاومت نشان نمی­دهد. اگر چه نسبت TSS به TA روی این پایه بهتر از لیمو­های دیگر است لیکن نسبت به پیوندهایی که پرتقال و گریپ فروت روی پایه­های نارنج، کاریزا سیترنج و سیتروملو پیوند می­شوند پایین‌تر است. عیب مهم آن حساس بودن به سرما می‌باشد.

با مطالعه اثر کلرید سدیم، یون سدیم و کلر در این پایه مشخص شد که تیمار یون سدیم اثر کمتری در کاهش بیوماس شاخه نسبت به یون کلر داشت. اثر این دو عنصر در ریشه  نسبت به هم معنی­دار نبود. میزان کاهش رشد در شاخساره ماکروفیلا برابر ۱۶ درصد و در ریشه برابر ۱۹ درصد بود. تیمار کلراید در برگ­ها ایجاد سمیت و سوختگی می­نماید که ناشی از اثر تجمع یون کلر است. یون سدیم موجود در نهال­های ماکروفیلا، باعث کاهش انتقال یون پتاسیم به شاخه­ها شد که این امر به طور غیر مستقیم سرعت جذب دی­اکسید کربن را کاهش داد. استفاده از این پایه با هدف رفع مشکل کلروز ناشی از کمبود آهن، روی و منگنز در خاک­های آهکی جنوب توصیه شده است. چون ریشه‌های آن با سهولت بیشتری عناصر را جذب کرده است. ماکروفیلا تنها پایه‌ای است که مقاومت pH بالاتر از ۸ را دارد و قدرت جذب آن از سایر مرکبات بیشتر است.

در اسپانیا از پایه ماکروفیلا به‌طور گسترده­ای برای لمون­ها استفاده می­شود. تجاری بودن این پایه به دلیل اثر پیش‌رسی آن در تولید است. درختان روی این پایه ظرف مدت یک تا دو سال دارای رشدی تنومند همراه با میوه­دهی سنگین بودند. اندازه میوه بزرگ است اما میوه­ها روی درختان جوان دارای مقادیر کمتری آب و مواد جامد محلول بوده و تمایل به خشکیدگی زودرس دارند.

د) رانگپورلایم: رانگپورلایم جزء دورگ­های نارنگی است و به نام Citrus limoniaOsbeck شناخته شده است. این دورگ از گروه لایم­های ترش بوده و از حیث ساختار رشد و تولید میوه شبیه به لیمو­ها است و غیر از برزیل در سایر مناطق مرکبات­خیز دنیا گسترش چندانی نیافته است. این پایه به شوری خاک و آهک، مقاوم و به سرما تا حدودی مقاومت نشان می­دهد. دو ویژگی مقاومت به تریستزا و خشکی در این پایه قابل ملاحظه است، ولی به اگزوکورتیس، فیتوفترا و نماتد مرکبات حساس است.

ه) نارنگی کلئوپاترا: یکی از پایه­های مناسب مرکبات (غیر از لیمو)، نارنگی کلئوپاترا یا Citrus reshni Hort. Ex. Tan بوده که بعضی از گیاهشناسان هنوز آن را C. reticulata می­شناسند. از ویژگی­های خوب این رقم مقاومت در برابر تریستزا، اگزوکورتیس، زایلوپوروسیس، شوری، سرما، خاک­های شنی و خاک­های آهکی است و بالاترین مقاومت به EC در بین مرکبات را دارد و بعد از آن ماکروفیلا می‌باشد. با آنکه این پایه می­تواند جایگزین نارنج شود ولی کوچکی اندازه میوه روی این پایه و نیز دیر به بار رفتن موجب عدم گسترش آن شده است. کلئوپاترا پایه بسیار مناسبی برای نارنگی­ها، پرتقال­های پاین­اپل، هاملین و دورگ‌های تمپل است. این پایه حساس به کلراید بوده و چون یون کلراید تولید اتیلن را تحریک می­کند رشد شاخه­ها کاهش یافته و در غلظت­های بالاتر کلروز برگی و در نهایت ریزش برگ را در پی دارد.

و) نارنج: نارنج C. aurantium L. رایج­ترین پایه مرکبات در مناطق مرکبات خیز دنیا بوده است. حساسیت این پایه به تریستزا موجب شده که استفاده از این پایه به کشورهای استرالیا، آرژانتین، برزیل، کالیفرنیا، اسپانیا، آمریکا و آفریقای جنوبی محدود شود. ارقام روی این پایه دارای قدرت رشدی متوسط، تاج بزرگ، سیستم ریشه وسیع و عمیق بوده و ضمن مقاومت در برابر سرما، نسبتاً مقاوم به خشکی هستند. خاک­های سنگین با زهکشی ضعیف و نیز فیتوفترا را تحمل می­نماید.  نارنج در برابر نماتد مرکبات و بلایت حساس است. اندازه میوه روی این پایه نسبت به راف­لمون کوچکتر ولی نسبت به کلئوپاترا بزرگتر بوده، اما میزان TSS و TA میوه بالا است. همین مشخصه همراه با مقاومت به گموز و سرما سبب شده که هم­چنان نارنج مورد توجه باغداران باقی بماند.از نظر مقاومت به سرما، ارقام پیوند شده روی نارنج،پونسیروسو سیتروملو تقریباً یکسان هستند. ولی برتری محسوسی نسبت به پایه‏های گروه لمون و نیز سیترنج‏ها دارند. برای مناطقی که میوه برای مصرف تازه‏خوری تولید می‏شود پایه مناسبی است.