پارتنوکارپی

واریته‌های پارتنوکارپ قادر به تشکیل میوه بدون بذر هستند. پیش­نیاز پارتنوکارپی نبود بذر است. این حالت ممکن است در اثر گامت عقیمی (در پرتقال ناول، نارنگی ساتسوما و واریته­های تریپلوئید چون لیمو تاهیتی) یا در اثر خودناسازگاری (در نارنگی­های کلمانتین و برخی از هیبریدهای ماندرین) رخ دهد. واریته­های خودناسازگار با عمل دگرگرده افشانی بذردار می­شوند بنابراین جهت داشتن میوه­های بدون بذر بایستی از دگرگرده افشانی آنها جلوگیری کرد. عامل ژنتیکی موجب بی بذری در میوه تعدادی ارقام مرکبات بوده است. پرتقال هاملین و سالوستیانا از گروه ارقام بی بذر هستند. در پرتقال واشنگتن ناول عامل بازدارنده موجود در بافت خامه موجب می­شود تا قبل از آن که لوله گرده بتواند خود را از خامه باریک عبور داده و به تخمدان برساند، جنین از بین برود.

 

 

شرایط محیطی می­تواند از جنبه فیزیولوژیکی تغییرات مختلفی را در گیاه به وجود آورده و  در گرده­افشانی، وضعیت باروری و ناباروری پرچم­ها و فعالیت زنبور­ها در باغ تاثیر داشته باشد. پارتنوکارپی در نارنگی کلمانتین متاثر از شرایط اقلیمی است. این رفتار ممکن است به دلیل اثر شرایط محیطی بر سطوح جیبرلین درونی باشد ولی روابط دقیق بین سطوح جیبرلین و عوامل محیطی هنوز ناشناخته است. عدم وجود ارقام گرده دهنده قوی در منطقه عامل موثری در پارتنوکارپی محسوب می­شود. درختان رقم پیج به علت عدم حضور گرده دهنده قوی ممکن است تماماً میوه بی­بذر تولید نمایند.

 

در تحقیقی مشخص شد که سطوح جیبرلین­ها، اسید ایندول استیک و اسید آبسزیک به هر دو صورت آزاد و ترکیبی در دو گروه گونه نارنگی بدون بذر دارای گستره متفاوتی از پارتنوکارپی هستند. این حالت عمدتاً متاثر از وضعیت هورمونی میوه­ها در مراحل بعد از تقسیم سلولی و اوایل مرحله بزرگ شدن سلولی میوه بود. در همین راستا تالن در سال 1992 پیشنهاد کرد که وجود جیبرلین درون­زا در مرحله توسعه تخمدان­ها، خود عاملی محدودکننده در کنترل پارتنوکارپی محسوب می­شود. میزان جیبرلین در مرحله نمو تخمدان و درست قبل و بعد از بازشدن گل­ها پایین است لیکن در زمان باز شدن گل­ها به میزان دو برابر افزایش می­یابد. بر اساس این نتایج، افزایش در جیبرلین باعث تقسیم سلولی و نمو میوه می­شود. گرده­افشانی و یا باروری افزایش جیبرلین را تحریک می­کنند. به همین دلیل میوه­های پارتنوکارپ نارنگی ساتسوما حاوی سطوح بالایی از جیبرلین بوده و میوه به تعداد کافی تشکیل می­شود. در حالیکه نارنگی­های خودسازگار، حاوی مقادیر کمتری جیبرلین بوده و ریزش نسبتاً شدیدی بعد از گلدهی نشان می­دهند. نکته قابل توجه اینکه در ارقام پارتنوکارپ پدیده تشکیل بذر و چندجنینی مشاهده نمی­شود. به نظر می­رسد ادامه رشد این جنین­ها مستلزم لقاح و تشکیل آندوسپرم به عنوان منبع تغذیه باشد که در این ارقام به دلیل عدم لقاح و تشکیل نشدن آندوسپرم، جنین­های رویشی در مرحله کروی باقیمانده و یا بر اثر نبود مواد غذایی از بین می­روند.

 

عوامل موثر در دگرگشنی

وجود ارقام گرده دهنده قوی در افزایش میزان دگرگشنی موثر است. در تایوان رقم ماتوونتن
MatouWentan (Citrus grandis)بدون بذر است ولی در بعضی کشورها به ویژه ژاپن میوه حاوی بذر است. به دلیل وجود این تفاوت، اثر گرده­های ارقام مختلف روی رقم ماتوونتن مورد بررسی قرار گرفت. از بین 1722 میوه، 65/8 درصد آنها بذردار بودند که حاکی از قدرت تاثیر بعضی گرده­های مصرفی بوده است. از بین ارقام مختلف فقط هانگ‌یو و پایا که هر دو از گونه Citrus grandis (سلطان مرکبات) هستند، درصد بذرداری میوه ماتوونتن را افزایش داد. در بسیاری از ارقام دورگ مرکب مانند نارنگی­های لی، پیج، نوا، و رابینسون خود تلقیح نیستند بنابراین میوه­هایی که درون تاج تشکیل می­شوند بدون بذر یا بذور کوچک هستند، درحالیکه میوه­های بخش بیرونی تاج درخت بذردار هستند. قابل ذکر است که برخی از این دورگ­های مرکب، تلقیح کننده­هایی قوی برای سایر دورگ­ها محسوب می­شوند. مثلاً دورگ لی برای پیج یا تمپل و دنسی برای اورلاندو گرده‌افشان‌های قوی هستند. ارقام پوملو قابلیت خود باروری  ندارند، لذا  در بین درختان ارقام دیگری نیز باید کشت شود.

 

تشکیل میوه در برخی از ارقام مرکبات، از نوع دگرگشنی ژنتیکی است. مثلاً تعدادی از ارقام نارنگی فقط دگرگشن هستند و در غیاب گرده­دهنده میوه پارتنوکارپ به وجود می­آید. از طرف دیگر عواملی مانند زنبور و دمای زمان گرده­افشانی نیز اهمیت دارد. فقدان زنبور و یا پایین بودن دما که موجب کاهش فعالیت زنبورها می‌شود مانعی بر دگرگشنی نیز محسوب شده و در بعضی مواقع منجر به سال­آوری می­شود.

 

گل­ها معمولاً بین ساعت­های 9 صبح تا 4 بعد از ظهر و به ویژه در ظهر آماده گرده­افشانی هستند. گل­ها پس از باز شدن هرگز بسته نشده و گلبرگ­ها چند روز پس از لقاح چروکیده شده و ریزش می­کنند. پرچم­ها چند ساعت پس از باز شدن کامل شکوفه­ها گرده­های خود را آزاد می­کنند. براساس بررسی­های انجام شده یک زنبور عسل برای بازدید و لقاح 100 شکوفه کافی است. بر اساس نتایج حاصل از مطالعه روی ارقام مینیولاتانجلو، فاصله مناسب درختان تا کندو، 300-200 متر و برای هر 2500 مترمربع یک کندوی فعال توصیه شده است.

 

آزمایش‌های مختلف پژوهشگران ضرورت پرواز زنبور را برای گرده­افشانی تایید می­نماید. با قرار دادن گل­های نارنگی درون قفس حاوی  زنبور و بدون زنبور، مشاهده شد که میوه فقط در گل­هایی که در معرض بازدید زنبور واقع بودند تشکیل شد. در بسیاری از ارقام و گونه­های مختلف، کاهش قابل ملاحظه محصول (در لیموترش کاهش 5/42 درصدی) به دلیل عدم حضور زنبور گزارش شده است.

 

همه گل­های درختان به میوه تبدیل نمی­شود. بر اساس مطالعات انجام شده روی لمون و پرتقال فقط 50-45 درصد گل­ها تبدیل به میوه می­شوند. درصد قابل توجه­ای از میوه­ها در همان مراحل اولیه تشکیل ریزش می‌نمایند. بنابراین در لمون­ها فقط 7 درصد، پرتقال بین 5-2 درصد بسته به رقم فرضاً در والنسیا 5/1 درصد، واشنگتن ناول 4 درصد و لیموترش 3/6 درصد از جوانه­های گل تبدیل به میوه خواهند شد.

 

درختان مرکبات در  22-10 سالگی به حداکثر توانایی تولید میوه می­رسند. یک درخت سالم تعداد زیادی گل تولید می­کند که در صورت تبدیل شدن همگی به میوه، درخت تحمل نگهداری آنها را از نظر فیزیکی نخواهد داشت. از مجموع جوانه­هایی که استراحت آنها سپری شده است 4-1 درصد تبدیل به میوه می­شوند. اغلب درختان جوان در طی سال های اول تا سوم بعد از کاشت تولید گل می­کنند. در بیشتر مواقع میوه­های سال‌های اول و دوم به منظور امکان نمو بیشتر درخت، باید حذف گردد. بنابراین با توجه به توضیحی که داده شد میزان رشد درخت و گسترش شاخ و برگ­ها و بلوغ آنها به قبل از سال سوم مربوط می­شود.

 

اصلاح مرکبات

درسال­های 1895-1894 بروز یخبندان شدید سبب خسارت هنگفتی به باغ­های مرکبات فلوریدا درآمریکا شد. مرکز USDA که توسط سوئینگل و وبر به منظور مطالعه و بررسی انتخاب ارقام مقاوم به بیماری­ها تاسیس شده بود به پژوهش پیرامون ارقام مقاوم به سرما پرداخت. از سال 1924 دانشگاه فلوریدا برنامه اصلاح ارقام اسیدی را آغاز و از سال 1956 به انتخاب کلون­های نوسلار و نیز ارقام مقاوم به نماتد مبادرت ورزید. سایر کشورها نیز در زمینه اصلاح مرکبات پژوهش نموده­اند. در جاوه، توکسوپیوس در سال 1920 پیرامون انتخاب ارقام مقاوم به فیتوفترا و در همان سال آقای تورز در فیلیپین و در سال 1930 پژوهشگران شوروی سابق درباره تهیه ارقام مقاوم به سرما و هم­چنین زودرسی مطالعه و تحقیق نموده­اند.

 

اصلاح مرکبات در ایران با از بین رفتن مرکبات بذری در سال 1297 هجری، با استفاده از پیوند آغاز شد. با ورود ارقام اصلاح شده خارجی در رامسر و در سال 1309، نقطه عطفی در گسترش و شناخت ارقام خارجی بوجود آمد. بذر پونسیروس که گیاهی مقاوم به سرما و بیماری­های فیتوفترا است، به عنوان یک گیاه زینتی در سال 1329 وارد ایران شد و در سال 1339 در ایستگاه مرکبات رامسر کشت شد. در سال 1342 اکثر درختان مرکبات شمال کشور به علت کاهش دمای ناگهانی و سرمازدگی از بین رفتند. بعد از این رخداد، 21 رقم مختلف تجارتی جدید در شمال و جنوب کشور مورد آزمایش قرار گرفت. روش­های دیگر اصلاح از قبیل دورگ‌گیری، انتخاب و نگهداری جهش­های مطلوب، تهیه نهال­های نوسلار نیز در دو دهه گذشته در کشور ما رایج بوده است. روش­های اصلاح مرکبات به دو طریق جنسی و غیرجنسی(کلونال) در دنیا متدوال است.

 

از اهداف اصلاحي در مركبات: مقاومت به سرما، آفات و بيماري‌ها –  بي خار بودن – مقاومت به شوري - بهبود كيفيت ميوه – تنظيم زمان رسيدن – بالا بردن قابليت انباري و پس از برداشت.

 

اهداف اصلاحی

اهداف اصلاحی درمرکبات بیشتر در ارتباط با پایه و پیوندک است. بسیاری از مسایل موجود در مرکبات که نیاز به رفع آنها از طریق روش­های اصلاحی است مشابه سایر درختان میوه است. به جز تعداد معدودی از مرکبات، غالب آنها با روش پیوند جوانه روی یک پایه مورد نظر رشد می­کنند. پایه­ها تاثیر زیادی روی وضعیت پیوند از نظر ریختگرایی و مقاومت نسبی آن به انواع تنش­ها دارند. بنابراین برنامه­های اصلاحی به طور عمده روی هر دو پایه و پیوندک صورت گرفته است.

 

اهداف اصلاحی پیوندک

وجود قدرت رشدی، طول عمر درخت، باردهی مطلوب و منظم از مشخصه­های مهم در انتخاب نوع پیوندک به شمار می­روند. به دلیل کاهش هزینه­های برداشت، علاقه به کاهش ارتفاع درخت افزایش یافته است. به منظور ایجاد بخش پیوندی مطلوب صفاتی چون اندازه مناسب میوه، عطر

 

و طعم، فصل رسیدگی و قدرت رشدی درخت اهمیت می­یابند. در تولید میوه با هدف تازه­خوری، صفات شکل و رنگ میوه، تعداد بذر کم، پوست­دهی آسان و قابلیت انبارمانی بالا مهم به شمار می­روند. اهداف کیفی اصلاح میوه در هر گونه متفاوت است. در لمون­ها نیاز به افزایش اسیدیته است در حالیکه در نارنگی­ها نیاز به کاهش است. اندازه میوه نیز یک عامل محدودکننده در برنامه­های اصلاحی محسوب می­شود. به طور مثال از پومولوها به عنوان یکی از والدین در تلاقی مکرر با نارنگی و پرتقال استفاده می­شود. تعداد بذر در هر میوه نیز عامل مهمی در کیفیت میوه به شمار می­رود. در استرالیا با استفاده ترکیبی از روش­های مولکولی، دورگ گیری سنتی و ایجاد تریپلوئیدی به ارقام بدون بذر جهت مصرف محلی و صادراتی دست یافته­اند. ارقام تجاری مرکبات معمولاً کمتر از پنج عدد بذر دارند. بر اساس یافته‌های تحقیقاتی ارقامی که دارای گرده با قابلیت جوانه‌زنی پایین و یا نر عقیم هستند، تعداد بذر کمتری تولید می‌کنند. با انتخاب ارقام یا گونه­های زودرس یا دیررس به عنوان والد، می­توان نتاجی با دامنه گسترده­ای از زمان رسیدن و قابلیت انبارمانی بالا تولید نمود. در این راستا، ارقام یا گونه­های مقاوم و سازگار به شرایط آب و هوایی هر منطقه بایستی در برنامه­های اصلاحی مورد توجه قرار گیرد.

اهداف اصلاحی پایه­ها

اهداف اصلی اصلاح پایه­ها شامل سازگاری بهتر پایه – پیوندک، کاهش اندازه درخت بدون تاثیر روی میزان عملکرد یا سلامتی پیوندک، مقاومت به آفات و بیماری­ها (نماتد، فیتوفترا، تریستزا و ...) و مقاومت به اقلیم­ها و شرایط خاکی مختلف است. بر خلاف ارقام پیوندک، لازم است پایه­های مرغوب تولید تعداد زیادی بذر با درصد بالایی از جنین­های نوسلار نموده تا منجر به تولید دانهال­های بذری یکنواخت شود. دیگر عوامل مورد توجه در برنامه­های اصلاحی پایه­ها شامل مقاوم بودن به سرما، رشد سریع و عدم شاخه­دهی جانبی، مقاومت به شوری و خشکی، نحوه تاثیر روی کیفیت میوه از طریق اندازه، وزن و میزان آبمیوه است.

 

مشکلات اصلاح مرکبات

1-ناسازگاری:در مرکبات هر دو حالت خود گرده‌افشانی و دگرگرده­افشانی مشاهده می­شود. هتروزيگوتي بالايي دارد (گرده‌افشاني آزاد در مركبات به وفور يافت مي‌شود) در این رابطه کلیه واریته­های گونه سلطان مرکبات (C. grandisOsbeck) نوعی خودناسازگاری نشان داده­اند. برخی از واریته­های لمون، پرتقال و نارنگی نیز این حالت را نشان داده­اند. پرتقال واشنگتن­ناول و نارنگی ساتسوما عمدتا نرعقیم بوده و چنانچه با دگرگرده­افشانی تلقیح نشوند میوه آنها پارتنوکارپ خواهد بود. برخی از ارقام تجاری به دلیل قدرت باروری پایین دانه گرده و یا درجه بالایی از عقیمی مادگی بدون بذر (4-2 بذر در میوه) هستند. در تحقیقی علت عدم باروری دانه گرده در نارنگی لی به دلیل تقسیم سلولی میوز نامنظم و در نتیجه دارا بودن دانه گرده زنده کمتر (4/24-9/22 درصد) گزارش شد. دورگ­های حاصل از تلاقی ارقام خودناسازگار، هم­چنین خودناسازگار و گاهی دگرناسازگار نیز هستند. این رابطه سازگاری عمدتا توسط یکسری آلل­های متقابل گامتوفیتیک تعیین می­شود. لیکن دامنه توزیع آنها مشخص نیست فقط ممکن است تعداد آلل­ها بین 8-4 عدد متغیر باشد.

 

2-جنین­های نوسلار Nucellarembryony: معمولاً آپومیکسی به دو شکل جنین نابجایی و آپومیکسی گامتوفیتی  وجود دارد. در نوع جنین نابجایی، جنین به طور مستقیم از سلول­های بافت خورش ایجاد می­شوند. در نوع گامتوفیتی، جنین از گامت ماده و به دو صورت دیپلوسپوری (وقوع یک تقسیم میوز در سلول مادر کیسه جنینی که در همان مراحل اولیه تقسیم متوقف و زایل شده اما به جای آن در یک سلول بدنی دیگر مجاور آن کیسه جنینی دیپلوئید تشکیل می­شود) یا آپوسپوری (یک تقسیم میوز در سلول مادر کیسه جنینی رخ داده لیکن از ترکیب دو هسته کاهش یافته، مجدداً یک هسته دیپلوئید تشکیل می­شود) ایجاد می­شوند.

  

جنین نوسلار مانع بزرگی در اصلاح مرکبات محسوب می­شود. هر چند با هدف ایجاد یکنواختی ژنتیکی در تولید پایه ارزشمند و مفید است. به دلیل اینکه جنین­های نوسلار از سلول­های بدنی بافت خورش ایجاد می‌شوند در نتیجه دارای نتاج غیرجنسی هستند. تقریباً تمام ارقام پوملو که تک جنینی هستند در طبیعت فقط تولید دانهال جنسی همانند بالنگ می­نمایند. برخی ارقام گروه ماندارین نیز فقط تولید دانهال جنسی نموده در حالیکه سایر ارقام این گروه از نوع نوسلار تولید می­کنند. بیشتر ارقام لیمو شیرین و لیموترش نیز تولید دانهال جنسی به همان میزان وتعداد دانهال­های نوسلار می­نمایند. به طورکلی پایه­های مرکبات نیز از سطح چند جنینی بالایی برخوردار بوده و به همین دلیل بذرهای حاصل نیز تولید گیاهان شبیه به اصل می­کنند در حالیکه بذر در شرایط گرده­افشانی باز تشکیل شده است. مکانیزم­هایی که باعث تحریک آغازش جنین­زایی نوسلار در تخمدان می­شوند ناشناخته است. بر اساس شواهد بدست آمده از جنین­زایی بدنی درون­شیشه­ای، باروری مستلزم ایجاد جنین­زایی نوسلار نیست.

 

به منظور تشخیص دانهال­های جنسی از روش­هایی چون کروماتوگرافی لایه نازک برای فلاونوئیدها و کومارین‌های برگ، آیزوزایم­های برگ و ریشه، گازکروماتوگرافی گازهای انتشاری برگ و عصاره قهوه­ای برگ استفاده می­شود. روش­های آیزوزایمی به منظور تشخیص آلل­های غیر توارثی مفید است. در حال حاضر با استفاده از نشانگرهای DNA چون چند شکلی طولی قطعات برش یافته (RFLP) به خوبی می­توان نسبت به روش آیزوزایمی، دانهال­های نوسلار را تشخیص داد. مواد پروتئینی بذر، ابتدا در مکان­های خاصی در درون بذر مثل محور جنینی، لپه­ها و آندوسپرم بذور در حال توسعه و نه در اندام­های رویشی بالغ ذخیره می­شوند که این عمل با ژن­های مربوط به ذخیره پروتئین هماهنگ است. گلبولین­ها (سیترین) اصلی­ترین فرم ذخیره پروتئین در لیموهای تک جنینی گزارش شده است. بر این اساس با جداسازی cDNAی سیترین جهت آنالیز مولکولی، می­توان به بررسی الگوی بیان ژن در طول جنین­زایی نوسلار در گونه­های مختلف مرکبات پرداخت.

 

3-نونهالی: وجود دوره­ای طولانی بین کاشت بذر تا باردهی، ایجاد نوعی خلاء در برنامه­های اصلاحی مرکبات می­نماید. از علائم این دوره می­توان به خاردار بودن شاخه­ها، رشد قوی و عمودی، کندی در باردهی، سال­آوری و برخی خصوصیات فیزیکی میوه اشاره نمود. بخش­های خاردار که معمولاً در قسمت­های پایین درخت وجود دارند، توانایی تولید شاخه­های خاردار را در قلمه و یا پیوندک حفظ می­کنند. بنابراین در تهیه منابع تکثیری (پیوندک) باید از بخش­های بالایی درخت استفاده نمود که در این حالت، شدت خارداری ساقه کاهش می­یابد. این روش تاثیری روی خارداری از نوع ژنتیکی ندارد.

روش­های مختلفی جهت کاهش دوره نونهالی وجود دارد اما هر کدام با محدودیت­هایی همراه است. روش­هایی چون استفاده از پیوند جوانه روی دانهال­های مسن­تر یا سرشاخه­کاری روی درختان مسن برای باروری سریع­تر گزارش شده است. هنوز تیمار باغبانی خاص و یا روش تغییر ژنتیکی خاصی به منظور فائق آمدن بر این مشکل گزارش نشده است. لیکن شواهدی مبنی بر استفاده از سیستم کشت بافت جهت کاهش دوره نونهالی در ریزنمونه­های ترانسژنیک شده و در نتیجه کاهش زمان ارزیابی گزارش شده است. با این وجود در میان روش­های عملی مختلف، عمل پیوندزنی جوانه روی دانهال­های یکساله می­تواند دوره نونهالی را به 4-2 سال کاهش دهد.

 

روش­های اصلاحی در مرکبات

الف) هیبریداسیون: عمل دورگ­گیری و تلاقی در مرکبات با هدف ایجاد ارقام برتر بخصوص در زمینه مقاومت به آفات و بیماری­ها، مقاومت به سرما، کیفیت ظاهری میوه، پاکوتاهی، پیشرسی، بی­خاری و مقاومت به شوری طی 70 ساله اخیر در دنیا انجام شده است. معمولاً غالب تلاقی­ها در مرکبات درون گونه­ای بوده است. برخی از ارقام یا هیبریدهای مهم که در اثر دورگ­گیری بوجود آمده­اند همراه با برخی مشخصات در جدول 3-1 آمده است [Ray, 2002]. در ارتباط با قدرت دورگ ها و اینبریدینگ در مرکبات، نسل اول  (F₁) تلاقی­های بین ارقام خویشاوند عموماً دارای قدرت ضعیف تری نسبت به والدین هستند. مثلاً از تلاقی پرتقال­های والنسیا و رابی، نتایج بسیار ضعیفی حاصل می­شود در حالیکه تلاقی پوملو و پونسیروس موجب تهیه دورگ­های قوی و موثر می­شوند.

 

در انتخاب والدین بهتر است ارقام یا دورگ­هایی همچون پومولوها که کاملاً جنسی بوده به عنوان والد مادری انتخاب شوند. جهت اصلاح پایه­ها حداقل یکی از والدین دارای جنین رویشی باشد. در تلاقی­ها وقتی از ارقام چند جنینی به عنوان والد استفاده می­شود تعداد کم و یا به میزان صفر دانهال جنسی تولید می­شود. بنابراین کاربرد جمعیت ژنتیکی سلول­های بدنی جهت توسعه ارقام مطلوب­تر حائز اهمیت است.  اغلب به نظر می­رسد که به دلیل بالا بودن درجه هتروزیگوسی در مرکبات، خودگشنی روش سودمندی جهت اصلاح مرکبات باشد، اما به دلیل وجود درصد بالایی از جنین­های نوسلار و هم­چنین خودناسازگاری در بسیاری از ارقام، روش خودگشنی در مرکبات محدود می­شود.

 

نارنگی کلمانتین خودناسازگار بوده و در نتیجه تولید میوه بدون بذر می­کند. وقتی هیبریدهای مرکبات در مجاورت نارنگی­های کلمانتین وجود داشته باشند در اثر دگرگرده­افشانی میوه­های بذردار تولید می­شود. هرچند بذردار بودن میوه صفتی نامطلوب است اما در اثر دگرگرده­افشانی عملکرد افزایش می­یابد. در پژوهشی اثر گرده نه رقم مرکبات روی صفات کمی و کیفی نارنگی پیج شامل وزن، قطر، طول، حجم، ضخانت پوست، محتوای آبمیوه، تعداد بذور توسعه یافته و نیافته، مواد جامد محلول، اسید کل، ویتامین ث و درصد میوه نشینی پایان دوره بود. نتایج نشان داد که گروه پرتقال هاملین بهترین اثر را روی صفات کمی و کیفی نارنگی پیج دارد.

 

ب) دانهال­های نوسلار: در برخی از نهاندانگان تولید بذر به صورت غیرجنسی متداول است که به این حالت آپومیکسی (نامیزیدن) گویند. در این حالت بذر به طور مستقیم از مواد سلولی کیسه جنینی (نه از امتزاج سلول­های تخمک نر و ماده) ایجاد می­شوند. بنابراین بذر و گیاه حاصل از آن از نظر ژنتیکی مشابه والد ماده است. آپومیکسی باعث حفظ ژنوتیپ ارقام برتر و هم­چنین بدون اینکه کاهشی در قدرت و ژنوتیپ آنها رخ دهد تولید بذوری نموده که قادر به تولید نتاج هستند.

 

بیشتر گونه­های جنس سیتروس و برخی جنس­های نزدیک به این خانواده تولید جنین نوسلار می­کنند. در اینحالت جنین­ها با تقسیم میتوز سلول­های بافت خورش و بدون دخالت گامت نر و به صورت غیر جنسی توسعه می­یابند. بنابراین دانهال­های نوسلار مشابه والد بذری هستند. وجود چنین جنین­هایی در کنار جنین حاصل از لقاح، منجر به پدیده چند جنینی می­شود که در این حالت همزمان دو یا چند جنین در یک بذر توسعه می­یابند.

 

 

جنین­های نوسلار به منظور ارزیابی، اصلاح و کشت مرکبات اهمیت زیادی دارند. انجام پیوند جوانه روی این دانهال­ها در مرکبات متداول است. از طرفی ازدیاد پایه­های مرکبات بستگی به تولید گیاهان همگروه (کلونی) حاصل از دانهال­های نوسلار دارد. بیشتر نهال­هایی که در حال حاضر پرورش داده می­شوند چندجنینی هستند. چند جنینی در بذر همیشه منشا نوسلار ندارد. ارقامی که تک جنینی هستند گاهی دو جنین و یا بیشتر در هر بذر تولید می­کنند. این جنین­ها زیگوت­های دو قلو و سه قلو هستند. وقتی این جنین­ها تولید دانهال می­کنند خصوصیات پایه­های حاصل از یاخته تخم را نشان می­دهند. نکته قابل توجه این است که همواره تلاقی هر یک از گونه­های مرکبات با ارقام و گونه­های تک جنینی گرده­افشان، موجب می­شود درصد بذوری که فقط جنین حاصل از تخم تولید کنند افزایش یابد.

 

دانهال­های نوسلار از رشد جنین­های رویشی حاصل می­شود. از خصوصیات مطلوب و حایز اهمیت آنها، بالا بودن قدرت عمومی، مقاومت به سرما، عاری بودن از ویروس و شبیه بودن به پایه مادری است. به منظور مقابله با بحران بیماری­های ویروسی رایج در دنیا، آسان­ترین روش استفاده از دانهال­های نوسلار بوده به ویژه آنکه صفات پایه مادری را نیز کاملاً حفظ می­نماید. قابل توجه اینکه برخی صفات دانهال­های بذری مثل خارداری و دیر به گل رفتن در دانهال­های نوسلار نیز دیده می­شود. این صفات نامطلوب را می­توان ظرف 6-5 سال از طریق هرس یا پیوند مرتفع نمود.

 

شناسایی دانهال­های نوسلار به روشهای مختلف از قبیل اسپکتروسکپی (نورنگاری)، گاز کروماتوگرافی، شیمیایی، استفاده از مواد رادیواکتیو و یا کشت جنین دانهال­های نوسلار امکان پذیر است. روش مزرعه­ای در برخی کشورها و از جمله ایران رایج است. با کشت بذور چند جنینی در خزانه و جوانه زدن آنها، چنانچه بیش از دو دانهال تولید کنند، دانهال­های با ارتفاع یکسان و مشابه همان دانهال­های نوسلار بوده و دانهال­های دیگر قطعاً حاصل از زیگوت خواهند بود.

ج)  بیوتکنولوژی: كه شامل كشت بافت و استفاده از نشانگرهای مولکولی مي‌باشد.